Film Davida Borensteina i Pavla „Pashy” Talankina wyrasta z prostego, a zarazem przejmującego pomysłu: pokazać Rosję nie z poziomu kremlowskich deklaracji, lecz z perspektywy szkolnego korytarza, gabinetu nauczycielskiego i spojrzeń nastolatków. Bohaterem jest Pasza, nauczyciel i szkolny kronikarz z Karabaszu na Uralu, który obserwuje, jak miejsce nauki zmienia się w przestrzeń ideologicznego drylu. Właśnie ta skala okazuje się w filmie najbardziej wstrząsająca. Oficjalny opis dystrybutora podkreśla, że dokument rejestruje nie tylko propagandę, lecz także zwykłe życie poddawane coraz silniejszej militaryzacji, a jury Sundance nagrodziło film za odważne pokazanie „źródeł propagandy w rosyjskich szkołach” i tego, jak łatwo dezinformacja służy manipulacji.

Za kamerą stoją twórcy z bardzo różnych światów. David Borenstein, reżyser i producent związany z Kopenhagą, ma w dorobku między innymi „Can’t Feel Nothing”, „Love Factory” i „Dream Empire”. Pavel Talankin nie przyszedł do kina z zewnątrz instytucji: był nauczycielem-organizatorem w szkole podstawowej nr 1 w Karabaszu, odpowiadał również za szkolne nagrania i uczył dzieci filmowania oraz montażu. „Pan Nikt kontra Putin” jest jego pierwszym filmem. Ta biografia ma znaczenie zasadnicze: Talankin nie dokumentuje systemu z pozycji komentatora, lecz człowieka uwikłanego w jego codzienne działanie.

Równie interesujące są same kulisy produkcji. Z materiałów prasowych wynika, że Borenstein i Talankin nawiązali współpracę już w marcu 2022 roku, utrzymując szyfrowaną komunikację i bezpieczny sposób przekazywania plików wideo. Film powstawał przez ponad dwa lata, a jego konstrukcja opiera się na rzadkich, intymnych nagraniach wynoszonych z wnętrza rosyjskiej szkoły. Produkcyjnie to przedsięwzięcie międzynarodowe: za film odpowiada duńskie Made in Copenhagen we współpracy z praską firmą PINK, przy udziale m.in. BBC Storyville, ZDF/Arte i Czech Television. To dokument zrodzony z osobistego ryzyka, ale zrealizowany z rozmachem pełnoprawnej koprodukcji europejskiej.

Droga festiwalowa filmu tłumaczy, dlaczego wokół tego tytułu narósł tak silny rezonans. Obraz miał światową premierę na Sundance 2025, gdzie zdobył World Cinema Documentary Special Jury Award. W Polsce był pokazywany na Millennium Docs Against Gravity, gdzie otrzymał Bydgoszcz ART.DOC Award oraz wyróżnienie w konkursie o Grand Prix Dolnego Śląska. Później przyszły najgłośniejsze laury: BAFTA 2026 dla najlepszego dokumentu oraz Oscar 2026 dla najlepszego pełnometrażowego filmu dokumentalnego. Warto przy tym doprecyzować rzecz często spłycaną w materiałach promocyjnych: film był także duńskim kandydatem do Oscara w kategorii filmu międzynarodowego, ale statuetkę Akademii zdobył już w osobnej, dokumentalnej kategorii.

Talankin mógł filmować szkolne ceremonie i wydarzenia dlatego, że należało to do jego zawodowych obowiązków. To właśnie ta instytucjonalna „normalność” stała się zasłoną, pod którą dokumentował proces ideologicznego przejęcia szkoły. Po opuszczeniu Rosji znalazł się w Europie; w marcu 2026 rosyjskie władze wpisały go na listę tzw. „zagranicznych agentów”. Sam dokument był chwalony za odwagę, ale wywołał też dyskusję o granicach etycznych ukrytego filmowania w przestrzeni szkolnej. I być może właśnie dlatego tak dobrze nadaje się do cyklu pedagogicznego: nie proponuje prostych odpowiedzi, lecz stawia pytania, od których trudno uciec.

W tym kontekście obecność Aleksandry Szczygieł po seansie w Skierniewicach wydaje się szczególnie trafna. Jej zainteresowania — od neuropsychologii i neuroatypowości po wpływ nowoczesnych technologii i cywilizacji na człowieka — dobrze korespondują z najistotniejszym napięciem filmu. „Pan Nikt kontra Putin” nie jest tylko raportem z rosyjskiej prowincji. To opowieść o tym, jak łatwo edukacja może zostać przechwycona przez władzę, i jak wiele zależy od pojedynczego człowieka, który — nawet pozornie bezsilny — odmawia współudziału.

Z perspektywy widza i organizatorów to również wybór znakomicie uzasadniony edukacyjnie. Związek Edukatorów Filmowych objął film rekomendacją, ocenił jego potencjał edukacyjny na 8/10, atrakcyjność dla widza na 7/10 i wskazał go jako wartościowy materiał dla odbiorców 15+, zwłaszcza do rozmów o propagandzie, odpowiedzialności, roli nauczyciela, prawach człowieka i konieczności weryfikowania źródeł informacji. To już nie tylko kino interwencyjne, ale narzędzie poważnej rozmowy o szkole, mediach i obywatelskiej odwadze.